Akkoyunlu Siyasî Teşkilâtını Meydana Getiren Türkmen Boyları
Akkoyunlu beyliğini büyük bir devlet hâline getiren Uzun Hasan, devrinin tarihçilerine göre, uzun boylu, zekî, mâkul, karar sahibi, cesur, âdil, iyi ahlâklı, âlimlerin ve san'atkârların koruyucusu bir hükümdar idi. Ancak içkiye düşkünlüğü, onun zayıf tarafıydı. Tebriz'de muhteşem bir saray meydana getiren Uzun Hasan, birçok ilim ve hayır müesseselerinin de kurucusudur. İdârî ve askerî teşkilâtta Osmanlı Devleti'ni örnek alarak Akkoyunlu Devleti'ni teşkilâtlandırmaya çalışmıştır.
Uzun Hasan'ın ölümü ile Akkoyunlu devleti eski kuvvet ve kudretini kaybetmiş, memleketin her tarafında hanedana mensup şehzâdeler ile taraftarları beyler, merkezî otoriteyi dinlememeye başlamışlardır. Annesi Selçuk-şâh Begüm'ün gayreti ile saltanatı ele geçirmeye muvaffak olan Halîl Sultan, kardeşi Maksud Bey'i öldürtünce, aleyhinde isyanlar çıktı. Halîl Sultan, her ne kadar amcası Cihangir'in oğulları Murad ve İbrahim Beylerin isyanlarını bastırdı ise de, Diyarbakır valisi olan kardeşi Yakup Bey tarafından, saltanatının altıncı ayında öldürüldü.
Babasının emîrlerini yanında tutmasını bilen yeni hükümdar Sultan Yakub, hükümdarlığının ilk yılında kardeşi Sultan Halîl'in oğlu Elvend Bey ile Kara-yülük'ün oğullarından Şeyh Hasan'ın oğlu Köse Hacı Bey'in Şîrâz ve Isfahan'da çıkarttığı isyanları kolaylıkla bastırdı. 1480'de Memlûk sultanının gönderdiği kuvvetleri, beyleri idaresindeki ordusuyla bozguna uğrattı. Hattâ Mısır ordusu kumandanı Şeybeg bu savaşta öldürüldü. Sultan Yakub, iç karışıklıkları bastırdıktan sonra 1482'de Gürcistan seferine çıkarak Ahıska dâhil olmak üzere birçok kaleleri ele geçirdi. Bu tarihten sonra daha ziyade memleketini imâr için gayret sarfeden Yakub, babası gibi âlim ve san'atkârları korumuş, hattâ kendisi de Türkçe ve Farsça şiirler yazmıştır. Onun genç yaşta vefatı (1490), Akkoyunlu devletinin çözülmesine yol açmıştır.
Bazı boy beyleri Yakub'un çocuk yaşta olan oğlundan Baysungur'u hükümdar ilân ettiler. Diğer şehzâdelerin hükümdarlık iddaları kısa zamanda bertaraf edildi. Baysungur'un atabegi Sûfî Halîl, Akkoyunlu şehzâdelerinin bir kısmı ile kendisine rakip saydığı bazı beyleri öldürterek, devlete hâkim oldu ise de, onun tahakkümünden bıkan beylerin birçoğu Diyarbakır valisi Süleymân Biçen ile birleşerek onu mağlûp ve katlettiler. Bundan sonra Süleymân, hükümdarın atabegi olarak idâreye hâkim oldu ise de kısa bir süre sonra, bir kısım beyler Alıncak kalesinde mahpus bulunan Rüstem Bey'i hükümdar ilân ederek, Süleyman'ı mağlûp ettiler.
Böylece kardeşleri ile birlikte, Şirvan hâkimi olan dedesi Ferruhyesar'a sığınmak zorunda kalan Baysungur'un saltanatı sadece bir sene sürmüştür.Rüstem Bey'in 1492'den başlayarak beş sene süren iktidar devri karışıklıklar içinde geçmiştir. Baysungur ile kardeşi Hasan'ı bertaraf ettikten sonra, Isfahan ve Gîlân'da çıkan isyanları bastırmış; Karakoyunlu boylarını kendilerin mürid yapıp, ayrı bir devlet kurmak isteyen Erbil Şeyhi Haydar'ın oğlu Ali'yi mağlûp ederek öldürtmüştür.
Ancak kısa bir zaman sonra, beylerinin hıyanetine uğrayan Rüstem Bey, İstanbul'un oğlu Uğurlu Mehmed'in oğlu ve II. Bayezid'in damadı Göde Ahmed Bey tarafından yenilerek katledildi (1496). Osmanlı idârî sistemini tatbike kalkışan Ahmed Bey, iç karışıklıkların başlıca sebebi olan Akkoyunlu ileri gelenlerini öldürtmeye başlayınca, boy beyleri ayaklanarak onu katlettiler. Saltanatı ancak bir yıl süren Ahmed Bey'in öldürülmesinden sonra Akkoyunlu devletindeki iç karışıklıklar daha çoğaldı.
Devamı Var
İleri