SELÇUKLULAR'DA TEŞKİLAT, KÜLTÜR VE İMAR FAALİYETLERİ
Selçuklu sultanlarının saray hayatı resmî ve özel olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Hükümdarın resmî ve özel hayatını yaşadığı yer ve ikâmetgâhı saraydır. Saray, "selâmlık" ve "harem" olmak üzere başlıca ikiye ayrılır. Selâmlık; hükümdarın resmî ve özel toplantılarını ve kabûllerini yaptığı, devletin idare edilmesi için kararlar alındığı bölümdür. Harem'de ise, hükümdar nikâhlı eşleri ve cariyeleri ile yaşamaktadır. Sultanlar gerek resmî ve gerekse özel hayatlarında münferit ve toplu kabullere yer vermekteydiler.
Hükümet teşkilâtı: Selçuklular'da umumî devlet işlerinin görüşülüp karar bağlandığı yer Büyük Divân ve Divân-ı a'lâ'dır. Ayrıca bu divâna "Divân-ı Sultan" da denilmektedir.
Hükümet teşkilâtı içinde şehzâdelerin ve meliklerin yanında onların her bakımdan iyi bir şekilde yetişmesine yardımcı olan "atabeg"ler bulunurdu. Ayrıca eyâlet merkezlerinde; zâbıta işlerini yöneten "şahne" veya "şıhne" denilen askerî vâliler, mülkî idareden mes'ul "amîdler" ve şehre mahsus işleri düzenleyen "muhtesibler" görev yapmaktaydı ve hükümet teşkilâtında yer alan iki görev, niyâbet-i saltanat ve pervânecilik idi.
Niyâbet-i saltanat; Büyük Selçuklular'da rastlanmayan bu memuriyeti, Anadolu Selçukluları muhtemelen Eyyûbîler'den almıştı. Nâib'in vazifesi, hükümdarın devlet merkezinde bulunmadığı sırada devlet işlerini idare etmekti. Bu göreve sâhib olan kişi Vezîr'den sonra gelirdi. Pervânecilik; yine Türkiye Selçukluları'nda Büyük Divân'da bulunan arazî defterlerinde hâs ve iktâ'a ait tevcihleri yapan ve buna dâir menşûr ve beratları hazırlayan dairenin başkanı idi.
Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun devrinin en büyük askerî kuvvetini teşkil eden, ordusunun dayandığı başlıca insan kaynağı,
1- Hassa kuvvetleri(gulâmlar)
2- İktâ' sahibleri olan Türk ümerâsının verdiği kuvvetler
3- Vassal (bağlı) devlet kuvvetleri
4- Şehir ve bölge kuvvetleri
5- Gönüllüler
6- Türkmen kuvvetlerinden medana geliyordu.
Hassa ordusu yılda dört defa maaş (bistegânî) alırdı. Selçuklu ordusunda uclarda bulunan Türkmenler'in vurucu kuvvet olarak büyük hizmetleri vardı. Bunların reislerine "sâlâr", savaşanlara da "gazî" denirdi. Devlet bunlara da maaş verirdi. Selçuklu ordusunun savaşçı kısmının esası, yaya ve süvarilerden meydana geliyordu. Ancak ordunun çoğunluğunu süvariler teşkil etmekteydi. Savaşçı kısmın; okçular, mızrakçılar, gürzcüler, mancınıkçılar, neftçiler, kemendçiler, lağımcılar gibi çeşitli ihtisas sınıfları vardı.
Türkler savaşlarda ok, yay, kılıç, kalkan, mızrak ve hançer gibi hafif silahlar kullanırlardı. Ayrıca muhasara âletleri denilen ağır silahları ise "arrâde"(hafif taşlar atan âlet) ve "mancınık" idi. Bütün bu silahları kendileri yaparlardı. Selçuklu ordularının savaş sahasındaki durumu, devrin öteki İslâm-Türk ordularında görüldüğü şekilde idi. Bu savaş sisteminde ordu; merkez (leşker-i kalb), sağ kol (meymene), sol kol (meysene), öncü (mukaddeme, tali'a veya pîşdâr) ve artçı (sâka) şeklinde tertiblenirdi.
Anadolu Selçuklu Devleti'nde askerî teşkilâtı da Büyük Selçuklular'ın aşağı-yukarı aynısıdır ve şu unsurlardan oluşmaktadır.
1- Türkmenler
2- Hassa kuvvetleri(gulâmlar)
3- İktâ' sahiblerinin verdiği kuvvetler(Tımarlı sipahiler)
4- Vassal devlet kuvvetleri
5- Ücretli askerler
Devamı var