Batı Gök-Türk Hakanlığı
İkinci Gök-Türk Hakanlığı
İlk Türk Devletleri
Gök-Türk Hakanlıkları
GÖK-TÜRK HAKANLIKLARI
Alt başlıklar
Gök-Türk Hakanlığı'nın Türk Tarihi İçindeki ÖnemiAsya Büyük Hun İmparatorluğundan sonra, her yönden temsil ettiği Türk kültürü itibariyle ikinci süper Türk imparatorluğu (cihan devleti) vasfında…Birinci Gök-Türk HakanlığıBu çağda, daha doğrusu 6-9. asırlarda Orta Asyanın etnik görünüşü aşağı yukarı şöyle idi:Gök-Türklerin KökeniGök-Türkler, Çin kaynaklarının açıkça belirttikleri üzere Asya Hunlarından iniyorlardı. Başbuğ ailesi Aşına (eski okuyuşlar Asena, Zena vb.) adını ta…Gök-Türk Devletinin Kuruluşu (552)Gök-Türklerin tarih sahnesine çıktıkları anlarda Juan-Juanlara tabi olarak, Altay dağlarında ananevi sanatları demircilikle uğraştıkları ve Juan-Ju…Gök-Türk Devleti'nin Büyümesi ve Mukan Kağan (553-572)Devletinin batı kanadını kuruluşta kendisi ile birlikte çalışan küçük kardeşi İstemiye,Yabgu ünvanını taşımak, dolayısıyla doğu kanadının yüksek ha…Gök-Türk Devletinin Bir Dünya Devleti Olması ve İstemi Kağan (552-576)Mu-kanın emrindeki kuvvet hakanlığın doğu kanadının ordusu idi. İstemi (552-576) kumandasındaki öteki ordusu ise kendi bölgesinde hareket halinde idi…Sasanilere Karşı Gök-Türk-Bizans MünasebetleriAncak Anuşirvan bu bölüşümden, zaferdeki katkısına nisbetle arslan payını almış olmasına rağmen, pek memnun değildi, kervan yolunun Maveraünnehir gü…Mukan Kağan'ın ÖlümüGök-Türk İmparatorluğundaki İsteminin faaliyeti dahil bütün askerî-siyasî teşebbüslerin, adına yapıldığı hakan Mu-kan 572de öldü. Devleti muazzam b…Tapo (Tapar) Kağan Zamanı ve Yanlış Uygulamalar (572-581)Mu-kanın yerine kardeşi Ta-po (Tapar?) geçti (572-581). Kudretli hakanlığın yeni hükümdarı, kendini tebrik etmek üzere hediyelerden başka 100 bin to…İstemi'nin Ölümü (576)Resmi ünvanı Yabgu olması gerekirken (kendisine bağlı batı Gök-Türk halkı bazen Yabgu Türkleri diye anılıyordu), kitabelerde bile Kagan diye zikre…Işbara Dönemi ve Devletin İkiye Bölünmesi (582)Çin, Gök-Türkler arasındaki anlaşmazlığı körüklemeğe devam ediyordu. Ta-lo-pien Batı Yabgusu Tardunun yanında, yeni ulu hakan ile mücadeleye hazırlan…Doğu Gök-Türk HâkanlığıZor şartlar altında İşbara dengeyi büsbütün kaybederek, ordu mensupları arasında, Ta-lo-piene bağlı olduklarını zan ettiği yüksek rütbeli kumandanlar…Bitmeyen Çin EntrikalarıGök-Türk hâkanlığının parçalandığı, tâbi kütlelerin ayaklandığı, Türklerin Çine ilticaya başladıkları, Türk hükümdar âilesi mensuplarının birbirine…Şi-pi Han Dönemi: Gök-Türk Onurunun Canlandırılması (609-619)Ancak, ölümünden sonra yerine geçen oğlu Şi-pi (Shih-pi, 609-619) Gök-Türk haysiyetini biraz kurtarabildi. Bir Çinli prenses ile evlenmekle beraber bu…Şi-pi'nin Başarılı Çin PolitikasıYan-tinin son durumu Çinde karışıklıklara sebebiyet verdi ve ona karşı muhalefet gittikçe arttı. Bu defa da Çin ileri gelenlerinin Gök-Türklere sığ…Kie-li Dönemi: Çin Hakimiyetine Giriş Sürecinin Başlangıcı_(621-630)Şi-piden sonra hakan olan Çu-lo (619-621) kardeşinin sert siyasetini takip ediyor ve Hakanlığa karşı tutumu kısa zamanda değişen Tang imparatoruna…Çin Esareti ve Bağısızlık Denemeleri: Büyük Kahraman Kürşad (630-680)Tai-tsungun kendini Türklerin Gök-Kaganı ilan ettiği 630 senesi Doğu Gök-Türk istiklalinin sonu kabul edilmiştir. Hakanlığa bağlı kabileler ve yab…Esaret Yılları ve Kür-Şad İhtilâliDoğu Türk Hakanlığını yıkan ve kağan soyundan olanları başkentlerine götürüp bunlara kontrol altında tutabilecekleri görevler veren Çinliler, Türklerd…Tardu'nun Başarılı Yılları: 582-603582 yılında Doğu hakanlığı ile resmen ilgisini kesen Tardu, her iki kanadı kendi idaresinde birleştirmek için gayret sarf ediyordu. Doğu hakanlığına b…Tardu Sonrası Kısa Zaafiyet Dönemi (603-619)Tardunun sahneden çekilmesinden sonra, memlekette isyancıların sayısı arttı, nizam bozuldu. Doğu hakanlığında yeni bir kudret olarak beliren Şi-pi Ka…Tong Yabgu Zamanı (619-630)Fakat asıl huzur, Tardunun küçük torunu olan Tong-Yabgu devrinde (619-630) görüldü. Çin kaynağı Tan-shuya göre akıllı ve cesur olan bu hakan ma…Gök-Türk Tarihinin En Karanlık Yılı: 630Gök-Türk İmparatorluğunun parlak bir devri yaşadığı yıllarda On-oklar ve Karluklar isyan ettiler. Bunları kendi mevkiini tehlikede zanneden Doğu haka…Gök-Türklerin İstiklallerini Kaybetme Nedenleri"Yukarıda mavi gök çökmedikçe, aşağıda kara toprakİlteriş Kutlug Kağan'ın II. Gök-Türk Devleti'ni Kurması: 682Kutlug ile Tonyukuk önce, 681de Kuzey Çindeki Yün-çu eyaletine baskın yaparak 30 bin civarında at, koyun, deve elde ettiler ve yeni gelenlerle kuvve…Çin'e Yapılan AkınlarYeni hakanlığın önce Çini taarruz hedefi olarak alacağı tabii idi. Bir zafer akınları resmi geçidi manzarasını veren Çin seferleri bir yandan, bu esk…İlteriş Kutlug Kağan'ın Ölümüİlteriş Kagan kuzeyde Kögmen (Tannu-ula) dağlarına, doğuda Kerulen, Onon nehirlerinin yüksek vadilerine, batıda Altaylara kadar uzanan sahadaki Türk…Kapağan Kağanİlteriş öldüğü zaman biri 8 yaşında (Bilge), diğeri 7 yaşında (Kül Tegin) olmak üzere iki oğul bırakmıştı. Kardeşi 27 yaşındaki Kapagan (veya Kapgan),…Kapağan Kağan'ın Devlet Politikasının Esaslarıa- Çini baskı altında tutmak. Bunda iki maksadı vardı: Türk devletinin huzurunu korumak ve halka yetecek ölçüde ziraî istihsal imkanları sağlamak;Kapağan Kağan'ın SeferleriGenç, haşin ve ihtiraslı Kapagan, seferler ve zaferler dizisinin 693'te Çin baskını ile açtı. Ling-çu eyaletini şiddetli darbeler vurarak aynı sene iç…Kapağan Kağan'ın Devleti TeşkilatlandırmasıKapağan Kağan 697 yazında hâkan, mevcut duruma uygun olarak, orduyu ve idareyi yeniden teşkilâtlandırdı: Kardeşi To-si-fuyu hâkanlığın sol kanadı ya…Kapağan Kağan'ın Yeni Çin SeferleriAncak, Kapaganın kızını bir Tang prensi ile evlendirmek arzusuna karşı, imparatoriçe Wunun, Tanglardan değil de, kendi âilesinden bir prensi dama…Kapağan Kağan'ın Türgişler Üzerine SeferiBu sırada İnal ile Bilge tarafından sevk edilen batı orduları grubu da, Tonyukukun yüksek kumandasında, Altayları aşıp Yarış-ovası (Cungarya)na doğ…Kapağan Kağan'ın Maveraünnehir SeferiCoğrafî mevkii, iklimi, verimli toprakları ile zenginliği bütün kaynaklarda övülen Maveraünnehirde o sırada Gök-Türk ordularına karşı koyacak bir kuv…Araplarla İlk TemasMaveraünnehir seferi münasebeti ile Orhun kitabelerinde ilk defa Müslüman Araplar (Tazik) zikredilmiştir. İranlıların Araplara verdikleri Tazi adınd…Devam Eden Çin SeferleriDiğer taraftan Kapagan, Çine akınlarına devam ediyordu. 700-702 yılları arasında Çin üzerine 21 sefer yapılmıştır. 704de Kül Tegin ile Bilgenin de…Kapağan Kağan'ın Civardaki Türk Topluluklarını İtaat Altına AlmasıBu arada, 649dan beri Çin ile siyasî münasebetler kurmuş bulunan Basmıllar tekrar itaate alındı (704). 709da Çikler ve Azlar (her ikisi de Kırgızl…Kara-Türgiş ve Karluk İsyanlarıKapagan Kaganın gittikçe şiddetini arttıran, müsamaha tanımaz sertliği, huzursuzluğu arttırıyor, gördüğümüz gibi, bilhassa Türk boylarının ayaklanmal…Dokuz-Oğuz İsyanı ve Kapağan Kağan'ın Ölümü (716)Ancak hakanlık bir kazan gibi kaynamakta idi. Kitabelerdeki: Amcam Kaganın idaresi karışıklık içine düştüğü, halkta ikilik ortaya çıktığı zaman...…İnal (Bögü) Kağan DönemiKapaganın yerine geçen oğlu İnal (Bögü) hakanlığın bu en buhranlı devrinde devlet dizginlerini elinde tutacak kudrette değildi. Karışıklığı önleyemem…Bilge Kağan'ın İlk Yılları ve Oğuz İsyanlarıBilge, kardeşinin ısrarı ile, Kagan oldu (716-734). Kül Tegin de Gök-Türk orduları başkumandanlığını üzerine aldı. 705 yılından beri yüksek mahkeme üy…Bilge Kağan'ın Çin Karşısındaki BaşarılarıBilge Kagan Çin ile iyi geçinmek arzusunda idi. Bunun lüzumuna, Tonyukukun da Çinin kuvvetli, Gök-Türklerin ise yorgun ve ihtimama muhtaç oldukları…Bilge TonyukukBüyük Gök-Türk devlet adamı Tonyukuk ile ilgili son haber 725e aittir. O, her halde bu tarihten sonra ölmüş olmalıdır. Gök Türk istiklal savaşı hazır…Bilge Tonyukuk KitabesiTonyukuk öldükten sonra, hatırasına Orhunda Bayın-çokto mevkiinde bir kitabe dikilmiştir (herhalde 726-727lerde). Yalnız Türklerden kalma bir milli…Kül Tegin'in Ölümü (731)731 yılında da Kül Tegin öldü (eski Türk takvimlerine göre, koyun yılının 17. günü = 27 Şubat 731). 47 yaşında idi ve İnançu, Apa, Tarkan ünvanların…Kül Tegin KitabesiBilge Kaganın isteği ile hazırlanan Kül Tegin kitabesinin Türkçe metnini Kül Teginin atısı (atabey) prens Yollıg Tegin yazmış ve 20 günde taşa kaz…Bilge Kağan'ın Ölümü (734)İki büyük yardımcısını kaybeden Bilgenin 734 yazında Ki-tan ve Tatabılara karşı Töngkes Dağında kazandığı zafer dışında bir faaliyeti görülmemekted…Gök-Türk Devleti'nin Çöküşü (745)Bilgenin ölümü üzerine Gök Türk hakanlığında çöküş belirtileri kendini gösterdi. Babasının yerine tahta çıkan Türk Bilge Kagan (Çin kaynaklarında, İ-…Gök Türklerin Türk Tarihindeki Yeri ve ÖnemiUmumî Türk tarihi içinde Gök Türk çağının, Türk milletine yön verici, merkezî bir hüviyet taşıdığı bilinmektedir. Kurulduğu 6. asırdan zamanımıza kada…Kül Tigin ve Bilge Kağan Abidelerinden SeçmelerTanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kaganı, bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle işit...Tonyukuk Abidesi'nden SeçmelerBilge Tonyukuk ben kendim Çin ilinde kılındım. Türk milleti Çine tâbi idi. Türk milleti hanını bulmayıp Çinden ayrıldı, hanlandı. Hanını bırakıp Çine…