Gostivar Türkleri

1850 yılından sonra ise Makedonya'nın hemen hemen her yerinde kız ilkokulları açıldı: 1850'de ilk kız ilkokulu Köprülü'de, 1860/61'de Kılkış ve İştip, 1865'te Pirlepe, 1866'da Debre, 1867'de Ohri ve Nevrekop, 1869'da Manastır ve Kuruşova, 1870'de Kırçova ve Kalkandelen, 1871'de Selanik, 1872'de Voden, 1873'te Eğridere, 1875'te Üsküp ve 1868-1872 yılları arasında Koçana, Kumanova vb. yerlerde böyle okullar açıldı. Makedonya'da Tanzimat'ın ilk on yılında sadece üç kilise belediye ilkokulu varken, bu sayı 1858'de 13, 1868'de 31, 1875/76 öğretim yılı sonunda ise 45'e yükseldi. Bulgar müellifi S. Bopçev'in verdiği bilgiye göre ise 1870-1872 yılları arasında Makedonya'da 117-120 ilkokulda, 150-165 öğretmen, 10-12 bin öğrenciye ders veriyordu. Bu bölgede 1876 yılına kadar 118 köy ilkokulu açıldı ve onun hemen hemen her yerinde yeni ilkokul binaları inşa edildi. Makedonya'nın daha büyük kültür ve ticaret merkezlerinde ilkokullardan başka liseler, ticaret ve öğretmen okulları da açıldı. Tanzimat'ın sağladığı imkânlardan ve imtiyazlardan faydalanan bazı Avrupa ve Amerikan din kuruluşları da harekete geçtiler. Onlar Osmanlı Devleti'nin hemen hemen her yerinde özel ve misyoner okulları açtılar. 1894 yılına kadar açılan okulların sayısı 436'ya çıktı. Söz konusu okulların 223'ü Anadolu'da, 157'si Arap bölgelerinde ve 56'sı Rumeli'nde faaliyette bulundu. Osmanlı Devleti'nde söz konusu yılda 114 Fransız, 98 ABD, 53 İngiliz, 36 İtalyan, 18 Alman, 14 Avusturya, 24 Romen, 10 Rus, 12 Yunan, dört Sırp ve bilinmeyen 54 okul faaliyet gösteriyordu. Bu tip okullar en çok merkezî idarenin daha zayıf olduğu Selanik, Manastır ve Üsküp vilâyetleri gibi bölgelerde çalıştılar. Bu okullar Osmanlı Devleti'nin kontrolü dışında kaldılar. İstedikleri gibi ders, dil, din, mezhep ve kültür propagandası yaptılar.

1847'den sonra Makedonya Ortodoks Hristiyanlarını kendilerine bağlamak için, ilkokul ve liselerden başka kiliseler, öğrenci yurtları, ana okulları ve yuvalar, hattâ hastahaneler bile kurdular. Yaptıkları yoğun propagandanın neticesinde, Makedonya Ortodoks Hristiyanların çoğunu kendilerine bağlamaya muvaffak oldular. 1856'da Kılkış Ortodoks Hristiyanları toplu halde Katolik mezhebine geçtiler. Kılkış Ortodokslarından başka Sarıhisar, Kılkış Karadağı, Doyran ve Gevgeli Ortodoksları da Katolik mezhebine geçtiler. Yeni açılan 38 Katolik okulunda 49 papaz ders veriyordu. Kılkış'ta faaliyette bulunan beş okuldan, dördü Katolik okuluydu. Katolik hareketini destekleyen Papa, Katolik dinine geçen Makedonya Ortodoksları'na karşı oldukça toleranslı davranıyordu. Onlara dil, din, mezhep ve eğitim hürriyeti tanıyordu. Katolik propagandası Makedonya'da Selanik Lazarist Merkezi'nden, Osmanlı Devleti'nin diğer bölgelerinde ise en çok İstanbul'dan idare ediliyordu.

Misyoner okulları, Rumeli Ortodoks Hristiyanlarını kendilerine bağlamaya, saldırgan Rus ve Panslavizm hareketini durdurmaya, yerli Hristiyanlar'da Türk ve Müslüman düşmanlığını arttırmaya çalıştılar. Katolik hareketi Makedonya "Bulgar" halkını da etkiledi. Bu halk, söz konusu Katolik okullarını Yunan Patrikliği'ne karşı dil, din, eğitim, kültür ve ekonomik bağımsızlığı için kullanmaya çalıştı. Bâb-ı Ali ise bu sözde bağımsızlık hareketini çoğu kez destekledi. Bu hareketi hattâ Tanzimat'ın ünlü ıslahatçılarından Mehmet Ali, Fuat ve Ahmet Mithat Paşalar bile desteklediler.

Osmanlı Devleti'nin 1839-1876 yılları arasında Tanzimat ıslâhatlarıyla sağladığı imkânlardan faydalanan Makedonya "Bulgar" halkı kendi "Yeniden Doğuş" akımını daha da ilerleterek okullardan başka gazeteler ve kitaplar çıkardı, okuma yerleri ve kitaplıklar açtı.

1857-1880 yılları arasında kilise belediye okulları öğretim plân ve programlarına uygun olan 16 ders kitabı çıkardılar. Bu kitapları, "Yeniden Doğuş" hareketinin önde gelenlerinden Parteniye Zografski, Kuzman Şapkarev, Dimitar V. Makedonski ve Georgi Pulevski hazırladı. Bu kitapların çoğunu İstanbul'da çıkardılar.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul'da ilk gazetelere de rastlanmaktadır. 1864'te "Makedoniya" Gazetesi, 1878'de "1878 Takvimi" ve 1885'te "Makedonski glas" Gazetesi çıkarıldı. Osmanlı Devleti'nin toleranslı davranışından faydalanan Makedonya Hristiyanları 1839-1876 yılları arasında yüzlerce kilise ve okul açtılar. Onlarda binlerce öğrenci ders aldı. Devlet'in bu insancıl ve medenî tutumuna karşı Makedonlar bu okulları ve kiliseleri Osmanlı Devleti'ne ve Türk Milleti'ne karşı kavga yerlerine dönüştürdüler. Bu kiliselerde ve okullarda eğitim gören öğrencilerin beyinlerine Türklere ve Müslümanlara karşı kin ve nefret duygulan yerleştirdiler. Daha sonra Bulgar Eksarhlığı da aynı işi yaptı. Eksarhlığın müesseselerinde eğitim gören öğrencilerde de Türkler'e ve Müslümanlar'a karşı aşırı düşmanlık duyguları yarartıldı. Bulgar Eksarhlığı ve Makedonya "Bulgarları" kiliseleri, manastırları ve okulları Osmanlı Devleti'ne ve Türk Milleti'ne karşı savaşan siyasî müesseseler haline getirdiler. Onlar, Osmanlı Devleti'ne ve Türk Milleti'ne karşı düşmanlıklarının son aşamasında, söz konusu okulları ve kiliseleri toplantı ve Devlet'e karşı ayaklanma yerlerine, cephanelik ve silâh depolarına dönüştürdüler. Bu "Bulgar" müesseselerinin yaptıklarını bilen Osmanlı Devleti yine onlara karşı toleranslı davrandı ve çok sayıda okulun ve kilisenin açılması için gereken imkânları sağladı.

II. Meşrutiyet'in Türk olmayan unsurlara sağladığı imkânlardan faydalanan Makedonya Slav halkı, Selanik, Üsküp ve Manastır vilâyetlerinde ilkokullar, liseler, ticaret, öğretmen vb. okullar açtı. 1911/12 öğretim yılında, Üsküp, Kumanova, Kalkandelen, Kavadar, Köprülü, Debre ve Manastır'da ve bu şehirlerin civarında toplam 546 "Bulgar" ilk ve ortaokulunda 958 öğretmen ders verirken, aynı öğretim yılında söz konusu yerlerde faaliyette bulunan 167 Türk okulunda sadece 268 Türk öğretmeni ders veriyordu.

Türk Makedonyası'nın Balkan Savaşları'nda Sırp orduları tarafından istilâ edilen kesiminde. Osmanlı döneminde açılan 761 kilisede 833 papaz ve altı piskopos, 641 okulda ise 1013 öğretmen ders verivordu.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle 1875-1878 Büyük Doğu Buhranı'ndan sonra Makedonya'nın ne millî ne de inanç birliği kaldı. Komşu Balkan devletçikleri Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan, Makedonya'da yaşayan Hristiyanları kendilerine bağlamak için Tanzimat'tan sonra sık sık anarşi ve şiddet olayları çıkardılar, katliamlar yaptılar, isyanlar başlattılar. Makedonya, Trakya ve Osmanlı Avrupası'nın bölgelerini istilâ ederek, kendilerine ilhak etmek için, 1912 yılında Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ birleşerek, yalnız kalan ve İtalya ile Trablusgarb'da savaş halinde olan Osmanlı Devleti'na savaş ilân ettiler. Bu savaş sırasında Türk Makedonyası'nı ve Rumeli'nin diğer bölgelerini geçici bir süre için istilâ ettiler. Makedonya'nın Sırp, Bulgar ve geri kalan kesimlerinde yaşayan Slav halkı, Osmanlı döneminde sahip olduğu dil, din, mezhep, eğitim, kültür vb. niteliklerini ve değerlerini tamamen kaybetti. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra, Sırp idaresi, "Sırp Makedonyası'nda" "hiçbir Makedon okulu, kitaplığı, gazetesi, dergisi ve kilisesi bırakmadı. Onların hepsini yasakladı veya Sırplaştırdı." Bulgarlar aynısını Makedonya'nın Pirin, Yunanlılar ise Ege kesiminde yaptılar.

Devamı Var

İleri